Soru:
Allah’ın vahdaniyetine (bir ve tek) dair delil nedir?
Cevap:
Allah’ın vahdaniyetine dair aklî delil, şu kainatın varlığıdır. Nitekim şu ayette bu hususa işaret edilir: “Eğer yer ve gökte Allah’ın dışında ilahlar olsaydı, ikisi de bozulup gitmişti.” Yani yer ve gök var olamazdı. Çünkü, eğer birden fazla vâcibu’l-vücûd olursa, yine mümkün olan varlıklardan birinin yaratılması söz konusu olurdu ama bu varlığın yaratılmasında ya her iki ilahın ortak kudreti vardır -ki bu her ikisi için de bir kusurdur; zira her ikisinin de aciz olduğunu gösterir- yahut her birinin ayrı ayrı kudretiyle yaratılmıştır -ki bu durumda da ‘tevarüd’ söz konusudur. Tevârüd, bir ma’lûlün (yaratılacak varlık) iki müstakil illetle (yaratıcı kuvvet) oluşmasıdır. Bu ise batıldır.
Öte yandan bu malûlün tek illetle var olması da, bir vâcibul-vücûd’un diğerine sebepsiz olarak tercihini gerektirir. Zira eğer ilahlardan biri, diğerinin tam tersini yaratmaya güç yetirmezse, bu onun adına bir acziyet olur. Eğer güç yetirebiliyorsa, o zaman birbirine zıt iki şeyin gerçekleşmesi durumu vardır ki bu da batıldır. Çünkü vâcibu’l-vücûd’un birden fazla olması batıldır. el-Hadimi’nin et-Tarikatu’l-Muhammediyye’ye yazmış olduğu (el-Berika) şerhinde de mesele bu şekilde izah edilir: “Alemin yaratıcısı tektir. Eğer iki ilah olması mümkün olsaydı, birinin diğerine karşı çıkması da imkan dahilinde olurdu. Mesela, biri Zeyd’in hareket etmesini isterken diğeri durmasını isteyebilirdi.
Bu durumda ya iki isteğin her ikisi birden olacak ki böyle bir durumda iki zıddın birleşmesi söz konusudur. Yahut her iki ilahın da acziyeti gerekecektir ki bu ihtimallerin her ikisi de imkansızdır. Çünkü teaddüt (ilahların ve onların talepleri) imkansızdır. Buna göre, bir ilahın diğerine muhalefeti imkansız olduğu gibi birinin ötekine, bir şeyi yaratma veya yoketme konusundaki uyumu da imkansızdır. Zira bu ikinci ihtimal, aynı anda, aynı malûl üzerinde iki bağımsız illetin geçerliliğini gerektirmektedir”.
